“EL
İNGENİOSO HİDALGO DON QUİJOTE DE LA MANCHA”
ÜZERİNE
KISA BİR DENEME
Başındaki
sarığı, göbeğini açıkta bırakan kaftanımsı giysisi, elinde kırbacı
ve ağzını her açışında parlayan altın dişiyle toplanmış kalabalığı
kışkırtmaya çalışıyordu köle tüccarı:
“Şu gördüğünüz
bir İspanyol soylusudur hanımlar beyler. Yirmi sekiz yaşındadır. Türlü yüksek
okullarda okumuş, mübarek İnebahtı Deniz Savaşı’nda esir alınıp buraya
getirilmiştir. Şu kollara bakın, maşallah hayvan gibi… İster inşaatta
kullanın, ister tarlada. Dişlerinde tek bir çürük bile yok.”
Yakası fırfırlı
gömleğinin sırtı yırtılmış, parçalanmış gömleğinin arasından, kamçı
izlerinin kan toplamış çizgileri görünüyordu İspanyolun sırtında. İspanyol,
yere bakıyor ama bir yolunu bulsa, bir şekilde kurtulabilse elindeki ve ayağındaki
ağır zincirlerden, Cezayirli tüccarın gırtlağını parçalayacak gibi
soluyordu.
Erken Rönesans
dönemini sürüyordu Avrupa. 1570’ler… Akdeniz, ticaretin geliştiği bu günlerde,
hiç olmadığı kadar önem kazanmıştı. Osmanlı donanmasından başka, bir
de korsan gemiler tam bir altın çağ yaşıyordu Akdeniz’de. İspanyol,
Portekiz ve İngiliz gemileri uzak doğudan baharat, ipek ve çay getiriyor;
korsanlar da hem bunları hem de içindeki gemicileri esir edip Cezayir’de,
Tunus’ta satıyordu. Bir tarafta hümanistik okulları ve hümanist
felsefeciler insanı keşfe çalışıyor, öte yanda insan, bir ticaret aracı
olarak satılıyordu. Kainat ve tarih üzerine ilk kez sistemli bir bilgi
depolamasına gidilirken, teleskop, matbaa, ticaret adına bile olsa ulaşım
araçlarındaki keşifler hız kazanırken diğer yandan kitaplar yakılıyor,
bağnaz teokratik yönetimlerde sanat yasaklanıyordu. Din ve hümanizm kılıçlarını
çekiyor ve dünya hızlı bir akıntının içinde Rönesans devrimine doğru
kayıyordu.
Ne zaman düşünce
baskı altında tutulmaya çalışıldıysa, çok kan akmıştır toprağa. Yine
farklı olmayacak; Rönesans ışığı, bilime ve yeniliğe inanan ülkelerde günü
yirmi dört saat yaparken, bu ışığı fark etmeyen ya da kılıcının çeliğindeki
parıltıyı öne çıkaran toplumlar yavaş yavaş erimeye başlamıştı.
1547’de
Alcala de Henares’te doğmuş olan bir İspanyoldan söz etmek istiyorum size.
Bu adam hayatı boyuna hiç yılmadan yazı yazmış bir hümanist olmakla
beraber, din egemenliğini de derinden yaşamış ve hissetmiş bir soyludur.
Henüz yirmi yaşında bile değilken, çağın ilk hümanistlerinden ve en önemlilerinden
sayılan Juan Lopez de Hoyos’tan ders almştır. Bu ders, aslında bir İspanyol
şövenisti bile denebilecek bizim delikanlıda yıllar sonra kendini gösterecektir
ama o yıllarda, İtalya’da Kardinal Julio Acquaviva’nın hizmetkarı olmasında
etkili olamayacaktır. Bir İspanyol birliğinin İtalya’da olduğu günlerdir
bunlar. İspanya altın çağını yaşamaktadır. Deniz donanması Osmanlı’dan
sonra en kuvvetli olan ulustur İspanya. 1571’de, 24 yaşında zımba gibi bir
asken olan genç İspanyol, hayatının akışını değiştirecek ilk sınavını
verir. Lepanto ya da bizim tarihimizde bilinen adıyla İnebahtı Deniz Savaşı’na
katılır. Ve yaralı olarak kurtulur. Zafer Osmanlınındır. Dört yıl geçer
aradan. Ülkesi İspanya’ya gitmek için can atıyordur bizimki. Tek yol
Akdeniz’dir. Bir kadırgaya binip Akdeniz’de yol alırken, hayatı boyunca
nefret edeceği ancak, “Büyük Sultan” oyunuyla yıllar sonra alay edebildiği
Osmanlı korsanlarına esir olmaktan kurtulamaz. Beş sene sürer bu tutsaklık.
Ömrüne beş sene eklenirken bizim İspanyol’un, öfkesi de beş yaş daha büyür.
Sonra soylu ailesi kurtulmalığını öder ve özgür kalır bizimki.
İspanya’ya döner dönmez
öfkesini kusmaya başlar Miguel. Aldığı hümanistik eğitimi lanetlediği günlerdir.
1582’de Akdeniz’de bir İspanyol egemenliğinin kurulmasını önerdiği
“Cezayir Mahkumları”nı yazar. Oldukça ırkçı, saldırgan bir dili vardır
oyunun. Ancak sonuç umduğu gibi değildir. İki sene sonra yazdığı “La
Numancia” oyunu da aynı heyecansızlığı yaşatır izleyiciye. Düşünmeye
başlar Miguel. Neden? Oysa ki zorbalığa karşı kahramanca bir direnişten söz
etmiştir o. O ilk kez ulus bilincinden söz etmiştir. Belki de hümanizmi
kaybetmeden, bir ulusal birlikten söz edilmelidir. Denemelerinin yönü bu doğrultuya
kayar. “Cesur İspanyol”, “Aşk Dehlizi”, “La Caletea”, “Kıskançlık
Evi”… Yok, olmuyor işte. Hiçbiri ulusu kışkırtacak bir nitelik taşımıyor;
kendi öfkesinde kıvranıp duruyor bizimki. Vazgeçiyor yazmaktan, olmuyor işte,
ısrara ne gerek var?
1590,
Sevilla… Miguel vergi memuru… Yedi sene içinde kendisine bir şato alıyor.
Soruyorlar: bir vergi memuru maaşıyla nasıl aldın bu şatoyu? Cevap yok.
Hadi bakalım soruşturma, ardından hapis. Kahretsin diyor, yıllarca onlar için
neler yapmadım; savaştım, yaralandım, esir oldum, oyunlar yazdım, sonunda
oturduğum yere bak, farelerin içinde, karanlık ve nem kokan bir hücre…
Ailesi yine yetişiyor ve Miguel özgür. Dışarısı tuhaf. 1603’te adı bir
cinayete karışıyor ve bu kez ailesi de yok artık. Çaresiz, himayecilerine sığınıyor
ve Valladolid’ten gizlice Madrid’e kaçırılıyor. Oturup oturup şanssızlığına
dövünüyor Miguel. “Ah” diyor, “şöyle elinde mızrağı, göğsünde
miğferi, geniş kalçalı beyaz bir atım olsa da, dünyadaki bütün kötü
insanların karınlarını deşsem, kafalarını kessem… “Kahraman İspanyol”
deseler bana. Eşkıya deseler. Beni anlamayan bu zavallı toplumla alay
etsem… Tanrım yardım et bana.”
“İspanyollar
İngiltere’de”, “Rincocenete İle Cortadillo” ve “Yüksek Onay”
aynen bu düşüncelerini ifade eden yapıtları olarak piyasaya çıkıyor.
Bekliyor Miguel. “Tamam” diyor, “şimdi benim ne denli yurtsever olduğumu
anlayacaklar.” … Yok. Tık yok. “Lanet olsun, ne yapmalıyım bu ruhsuz
toplumu harekete geçirmek için? Ne yazmalıyım?”
Ulus bilinci
bir türlü gelişmiyor, yazar sorumluluğu rahatsız ediyordu bizimkini. Geri
de çekilecek yaşta değildi artık. Yıl 1605 olmuştur. 58 yaşındadır ve
herkesin elinde dönemin moda olmuş popülist yazarı Amadis de Gaula’nın
uyduruk şövalye kitaplarının gezdiği, uzak, tembel ve katmayan bir sanat
egemenliği sürmektedir. Rönesans, edebiyata ulus olma ve yurt sevgisi kattığı
halde ülkesi İspanya’da neden herkes feodalizmi alkışlayan, fantastik
kahramanların saçmalıkları olan şövalye kitapları okur ki? Bu yanlıştır.
Bir şeyler yapılmalıdır. 1605’te bir kitaba başlar. Bir eleştiri kitabıdır
bu. Çok sert bir eleştiri kitabı. Çöken İspanyol feodalizmini derinden bir
bakışla inceleyen ve şövalyeliğin fantastik dünyasıyla alay ederek, öfkesini
ortaya koyduğu; fantastik tasarım, düz gerçek tartışmasını kaleme alır.
Düşmanın silahıyla vurur düşmanı. Gülünç bir şövalyeyi kendine
kahraman yapıp onun ağzından eleştirisine ulaşır. Toplum sert bir tokat
yemiş gibi irkilir. Kitap yeri göğü birbirine katar kısa bir sürede. Artık
İspanyol okuru, yeni bir ismi birbirine söylemeye başlar: Miguel Saavedra.
Saavedra’nın
şövalye kahramanı, romanında, Rosinante adında, cılız ama bir o kadar
sevimli atının üstündeki deli, yaşlı bir soyludur. Niyeti iyidir bu yaşlı
delinin. Kalbi tertemizdir ancak yalnız kendi çıkarları uğruna yaşayan
toplumda, fantastik düşmanlarla savaşırken, topluma senelerdir yapmak istediği
şeyi yapmıştır yazar. “Becerikli Şövalye Manchalı Don Quijote”un mızrağını,
bencil ve insafsız insanların tam yüreğine saplar. Tek güvencesi
cesaretidir Don Quijote’un. Yanında, hümanizmin simgesi olan, saf kalpli,
vefakar, direngen dostluğun temsilcisi Sancho Pancha adında bir seyisi çizer
Miguel. Sancho, kaybolan insan ilişkilerinin acımasız bir eleştirisi olarak
tarihe geçer. Don Quijote, zavallı feodalizmin, tarih boyunca görülmemiş
bir yöntemle; bir olayla değil de direk bir kişilikle eleştiriye dönüşmesinin
adı olur. Aziz Nesin’in bu konudaki saptamasına katılmamak mümkün değil:
“Don Kişot, çağının bütün yeniliklerinin sembolü olarak öyle bir kişiye
bürünür ki, bu kişiliği içinde bütün yengin şövalyelerle alay ederek
onlardan intikamını alır ve onlara böylece üstün gelme çabasına girişir.
Don Kişot, hiç kimseyle açıkça alay etmiyordur ama bu alay onun düşsel yaşamı
içinde kendiliğinden vardır ve gizlidir; kendi kişiliğini alay konusu
olarak ortaya koymuştur.”
Don Kişot'un Birinci Sayfası
Don Kişot'un İlk Baskısının Kapağı - 1605
Miguel
Saavedra ya da daha çok bilinen adıyla Cervantes, iki bölüm ve on cilt
olarak on senede tamamladığı bu eşsiz eserin ikinci bölümü yayınlandığı
yıl, yani 1616’da ölür. Huzurlu bir ölüm yaşadığını düşünüyorum.
Altmış dokuz yıllık ömrü boyunca beklediği ilgiyi, bu yazıyı yazdığım
383 sene sonra bile aldığını biliyor olmasaydı, bu kadar rahat ölemezdi
bence. O ki, çağında ilk olan bir şeye imza atarken, deli kahramanı Don
Quijote’a her parlayanın altın olmadığını, hayatın olduğu yerde ümidin
de olacağını kanıtlatmıştır. Peki Sancho neyi kanıtlamıştır sizce?
Onu da, Sancho’nun bir sözünden anlamaya çalışalım: “Otuz keşiş bir
araya gelse, anırmak istemeyen bir eşeği anırtamazlar.” Sancho’nun yüzümüzü
gülümseten bu savında, Cervantes’in dehası sezilmiyor mu? Yani
Sancho’nun yaşam gerçeği, halkın içindeki çıplak gerçeğin, tartışmasız
yeni olacağı hümanist ve realist bir düşüncenin sürekli tazeliğini çağrıştırmıyor
mu?
Hadi kalkın
ayağa. Son yel değirmenlerini de yıkmadan Amadis de Gaula’nın hayali şövalyeleri,
Don Quijote’un acısını hafifletmeye gidelim. Çünkü hala bencillik, çünkü
hala çıkara dayalı ilişkiler hüküm sürmekte…
Hayrettin
Filiz
05.10.’98
- Bornova
Hayrettin Filiz
