02.07.1961’DE PATLAYAN BİR MERMİNİN YANKILARI ÜZERİNE KISA BİR DENEME
Keşifler
çağında bir deniz kâşifine: “Okyanus
nasıl bir şeydir?” diye sorduklarında şöyle bir yanıt veriyor: “Okyanus anlatılmaz. Renkli renkli balıkları anlatsam fırtınasının,
fırtınasını anlatsam mavi sonsuzluğunun, adalarının, deniz kuşlarının
hatırı kalır… Okyanus anlatılmaz düşlenir.”
Ernest
Miller Hemingway 1940’da onuncu kitabını yayınlar. Kitap aynen şöyle bir
notla piyasaya çıkar: “Hiçbir insan, bir ada kendi başına bütün değildir… Ben insanlığın
içindeyim. Onun için sen de sakın çan kimin için çalıyor diye sorma,
senin için çalıyor.” Anladığınız gibi bu kitap daha sonraları birçok
gerilla savaşında öğretici bir kitap olarak kullanılacak olan “Çanlar
Kimin İçin Çalıyor” adlı ünlü romanıdır Hemingway’ın. Peki,
Amerikan “yitik kuşak” yazarlarından biri olan Ernest Hemingway nasıl
oluyor da diğerlerinden, örneğin Dos Passos’tan, örneğin Fitzgerald’dan
ya da Faulkner’dan çok daha
ileride, edebiyat tarihine sürekli aktif bir yanardağ gibi, dokunanın elini
yakan eserler bırakabilmiştir?
Hemingway'in
el yazısıyla tuttuğu bir not...
Çok
gerilere gitmekte fayda var. Ta Ernest Hemingway’in çocukluğuna… Doktor
bir babanın ikinci çocuğu olan Ernest, henüz beş yaşındayken yani
1903’te zengin konaklarının bahçesinde, elinde oynadığı bir sopanın üzerine
düşer. Sopa ensesinden batıp bademciklerini deler. Baba Hemingway çok acı
çeken oğluna ilk tedaviyi uyguladıktan sonra bu gibi acı durumlarda hayatı
boyunca unutamadığı bir öğüt verir: “Islık çalmak. Ne zaman acın
dayanılmaz olursa ıslık çal Ernest.”
Üzerinden
yıllar geçer bu olayın. 1918’de Birinci Dünya Savaşı’nda Fossalta Di
Piave’den (İtalya’da bir yerdir burası) 22 Haziran tarihli bir mektup
yazar Amerika’ya Hemingway. Şöyle der: “…benim
yapmam gereken… yaralılara ve cephedeki askerlere çikolata, sigara dağıtmak…
iyi zaman geçiriyorum ama… doğru dürüst bir Amerikan kızı görmeyi çok
özlüyorum.”. Yirmi yaşında savaşa katılmış olan bu delikanlı hep
sıcak savaşın dışında kalmayacak ve 18 Ağustos 1918’de Milano’dan gönderdiği
ikinci mektubunda şöyle yazacaktı: “…doğrudan
vuruş olduğunda arkadaşlarınız üstünüze dağılır. Dağılır sözlük
anlamıyla…Nam almanın fazla anlamı yok, fakat bir yaşamı olmanın çok
anlamı var… Havandan aldığım 227 yara, o zaman birazcık acı bile
vermedi. Yalnız, ayaklarım, lastik çizme giymişim de su dolmuş gibi oldu. Sıcak
su. Ve diz kapağım gariplik ediyordu. Makinalı tüfek kurşunu bacağımda,
buz gibi bir kartopu aniden çarpmış gibi hissettim. Şimdi yaralarımı, 227
küçük şeytan, tırnaklarıyla kazıyormuş gibi acıyordu… ve 250 ve
350’likler başımın üstünden Avusturya’ya doğru tren gibi ses çıkararak
gidiyordu…”
Bu
mektubu yazdığı hastanede askeri birliğin fotoğrafçısı Hemingway’in bu
sevimsiz anısını sabitlemek için bir fotoğrafını çeker. Yıllar sonra
fotoğrafa dikkatle baktığımızda, Hemingway’in ıslık çaldığını fark
ederiz.
Boksörler, boğa güreşçileri, cokeyler, generaller, rahipler, gangsterler, gazeteciler, İspanyol soyluları, Kübalı devrimciler, bar sahipleri, sinemacılar ve daha burada sayamadığım bir çok ünlü ünsüz insanla dostluğu bulunan Hemingway’in diğer kuşak yazarlarından daha ileride, daha başarılı olmasına şaşırmamak gerek bence. Çünkü savaşın doğurduğu dadaizm, beş altı yıl sonra yerini sürrealizme bırakacak ve tedirgin ve değer tanımaz bir sanat anlayışı dünyaya egemen olacaktır. Scott Fitzgerald bu günlerin düş kırıklığını yazarken, Dos Passos kapitalizme karşı çıkışı, William Faulkner kendi tarzıyla çökmekte olan Amerikan düşünü yazacaktı. Cladwell liberalizme karşı çıkışı dile getirirken, Steinbeck eski-yeni çatışmasıyla bir tahlile gidecekti. Bütün bunların arasında Hemingway; temsil ettiği gazetenin muhabirliği için savaşa katılmış, gerçek bir ölüm yaşam mücadelesine tanıklık etmişti. Ne yazması beklenir bunca genç yaşında ölüme bu kadar yaklaşan birinden? Tabi ki ölüm ve savaş, tabi ki taaa derinden, en derinden duyulan hayatın güzelliği. İşte iki kez uçak kazası geçiren, ikinci dereceden yanan Hemingway’in hayatla ilişkisini, dolayısıyla eserlerinin canlılığının nedenini buralarda aramak gerek bence.
1928’de şeker hastası olan babasının ansızın ölüm haberi
gelir. Baba Hemingway intihar etmiştir. Otuz yaşındaki Ernest, babası
intihar ederek ölen birinin olabilecek en soğukkanlı tavrıyla karşılar bu
haberi. Ölümden bıkmıştır artık. Kanıksama noktasına gelmiştir onun için
ölüm. Oysa o balık tutmayı, boğa güreşi seyretmeyi düşlemektedir. Çok
iyi bir hıristiyan olmamakla beraber kiliseyi de düşlemektedir. Günahlarından
arınmak için. 22 Haziran 1918 tarihli mektubunu şöyle bitirmişti: “Bir
tek dans için savaş madalyası şansımı verirdim.” Yılgınlık, bıkkınlık,
hayattan alacağı varmış gibi temposu ışık hızında bir hayat süren
Hemingway, yaşamının en yoğun gel-gitlerinde yazmaya başlar. Önce küçücük
öykücükler ve şiirlerle oluşturduğu ilk kitabı “Üç Öykü ve On Şiir”
i yayınlar (1923). Bir yıl sonra 1924’te “Günümüzde” , 1926’da
“Bahar Selleri” gelir. İstediği kıvama ulaşamamıştır kaleminin ritmi.
1929’da ilk kez boks dersi verdiği Ezra Pound ve Gertrude Stein’in desteği
olmadan ayakları üstünde durur ve adının bir çok yerde anılmasını sağlayacak
ilk büyük eserlerini yayınlar: “Silahlara Veda”. Sonra tam bir fırtına
başlar “Öğleden Sonra Ölüm”, “Afrika’nın Yeşil Tepeleri”,
“Klimanjaro’nun Karları”, “Ya Hep Ya Hiç” ve 1940’ta “Çanlar
Kimin İçin Çalıyor”. Artık dünyanın tanıdığı ve dönemi içinde
yazarak para kazanan ender yazarlardan biri olur Hemingway. Ünlü film firması
Paramount, “Çanlar Kimin İçin Çalıyor” romanını filme çekebilmek için
Hemingway’e tam tamına 150.000 Amerikan doları öder. Bu o güne kadar ne
duyulmuş ne görülmüş bir telif hakkıydı. Kitap 9 hafta gibi kısa bir sürede
189.000 adet satılmış; daha sonra yine kendisinin kıracağı ulaşmanın çok
zor olduğu bir rekor olarak edebiyat tarihine geçmiştir.
Başarı ve paraya ulaşan Ernest, dünya turuna çıkar. Kitaplarından
takip edildiğinde bile anlaşılabilecek bu yolculuklardan birinde, Afrika’da
uçağı yere çakılır. Ve ikinci derece yanan Hemingway, mucize eseri kurtarıldığında
yine ıslık çalarken görülür. 1950’de “Nehrin Ötesi” ve ardından
1952’de “Yaşlı Adam ve Deniz” romanları yazarlık tarihine birer klasik
armağan ederken, Hemingway’e de 1953’de Pulitzer, 1954’te de Nobel
edebiyat ödülü getirir. O hâlâ ıslık çalmaya devam eder. Çünkü bu kez
sağlığından ciddi şekilde kaygılıdır. Babası gibi şeker hastasıdır
ve sinirlerinde kilitlenmeler olmaya başlamıştır. Felç ya da kriz kapıdadır.
Ait
olduğu ülkenin siyasi politikasının aksine ülkesi Amerika’nın Guetemala
çıkarmasına; herkesten farklı
bir gözle bakıp “Komünist Komplosu” olmadığını açıklayan tek yazardır
o. O ömrünün son günlerinde düşlerinin peşinden Küba’ya giderken bile
yıllar önce kurduğu cennete inanmaktadır: “Benim
için cennet, benden başka hiç kimseye avlanma izni verilmeyen alabalık dolu
bir ırmaktır. Ve şehirde iki güzelim ev, biri karım ve çocuklarımla tekeşli
olacağım ve onları gerçekten seveceğim, öteki 9 katında 9 güzel
metresim... Sonra, Pomplono’daki gibi bir evden, ötekine giderken gidebileceğim
ve günah çıkartabileceğim güzel bir kilise olmalı ve atıma binmeliyim…
Boğa çiftliğine sürüp, yol boyunca yaşayan bütün gayrı meşru çocuklarıma
bozukluklar toslamalıyım…”
Bu
düş, 01.07.1925’te, İspanya Burguete damgasıyla, Scott Fitzgerald’a gönderilen
bir mektubunda yazılmıştı.
Hemingway'in özel eşyaları...
Bütün
dünyada haklı olarak edindiği yere kimsenin söz söyleyemediği Ernest
Hemingway, hayatın içinden biri olmakla, hep hayranlık kazanmıştır. Ama
bir
çoğunun bilmediği bir yanı da katil oluşudur Hemingway’in. 1949’da
artık savaş bitmiştir. Hemingway 51 yaşının olgunluğu ve tanınıyor
olmanın rahatlığıyla, onu kendisi yapan anılarına dalar. 27 Ağustos
1949’da La Finca Vigia’dan o çok sevdiği, rahatça sövebildiği mektuplarından
birinde aynen şöyle der: “bir zamanlar
sümüklü bir SS öldürmüştüm. Kaçış yolunun işaretlerini söylemezse
onu öldüreceğimi söylediğimde bana: beni öldürmeyeceksin dedi. Çünkü
korkuyorsun ve siz yozlaşmış, melez bir ırksınız. Hem de Cenevre Antlaşması’na
aykırı. Nasıl yanlış yaptın arkadaş, dedim ve üç kez karnına ateş
ettim, dizlerine çöktüğünde, ona tepeden ateş ettim ve beyni ağzından
geldi, eğer burnu değilse sanırım. Ondan sonraki soruşturduğum SS harika
konuştu… Artık şimdi tekrar hıristiyan olmaya çalışabilirim.”
Durduk yerde bunu anlatmanın tek amacı var. Silah tüccarı Beaumarchais’te
hayatın içindeydi köle Cervantes’te. Büyük Güney Amerika şiir ödülünü
kazanan öğretim görevlisi terörist Otto Renne Castıllo’da hayatın içindeydi,
katil Hemingway de… O Hemingway ki: “yazar çingene gibidir. Hiç bir hükümete bağlılığı yoktur. Bir
yazar neden birilerinin ya da devletin beğenisini beklesin? Tek ödül, işini
iyi yapmasıdır ve her adama yeterli bir ölçüdür bu.” derken, yazmanın
yaptığı her şeyden zor olduğunu da söyler. Böyle bir yaşantının içinde,
bu yaşantıyı sürüp de, “en zoru
yazmaktır” diyen Hemingway, neyi işaret ediyor sizce? Belki okyanusu gösteriyordur
ne dersiniz? “Okyanus anlatılmaz, düşlenir”
der gibi… Ve 02.07.1961’de yıllardır düşlediği okyanusa ulaşmak için
tek bir silah sesine yüklüyor hayatını…
Kuşlar Hemingway’in öldüğünü söylüyor.
25
Eylül 1998
Hayrettin
Filiz - Bornova
