“Sayın başbakan,

…Nazım Hikmet'in serbestisini temin eden af (yasası), Adalet Komisyonu ve meclisçe prensip (olarak) kabul edildiği halde, bununla (ilgisi) olmayan adli suçların affa dahil edilmesi ve (sınırların) genişletilmesi dolayısıyla (yasa) encümene iade edilmiştir. Bu (durumun) on üç yıldan sonra zindandan kurtulmayı bir gün ve saat meselesi sayan bir insan için ne kadar ağır işkence olduğunu…(merhametli) kalbiniz elbette takdir eder…

Nazım Hikmet; karaciğerinden ve kalbinden rahatsızdır. Hele son (olaylardan) sonra sinirlerinin, bu yükü daha fazla taşıyamaz bir hale geldiği; açlık grevi kararı vermesiyle sabittir.

Mevcut maluliyet, anayasamızın 42. maddesini harekete geçirecek mahiyettir. Anayasa, hükümetin inhâsı (gecikmesi/kararsızlığı…) üzerine, (herhangi) bir vatandaşın cezasını kaldırmak hakkını devlet reisimize vermiştir…

On üç senedir haksız (yere) hapishanelerde yatan malul bir kalem ve fikir sahibinin; son af kararının beklenmez bir şekilde (gecikmesi/ertelenmesi) yüzünden maruz kaldığı manevi işkenceye (son) verilmesini ve hayatının korunmasını; hakkaniyet namına ve memleketin şerefi ve adliyemizin itibarı hesabına sizden diler ve derin saygılarımı bu vesile ile teyid ederim.” (31 Mart 1950, Vatan)

Nuhun Gemisi Gazetesi bu konuyla ilgili şöyle bir yazı yayınladı:

“Nazım Hikmet'in kendi kendini tanıtmak; uğradığı haksızlıklara karşı kendi kendisini (savunmak) için bu şekilde hayatını tehlikeye (atmaya) mecbur kalışı, başta buna sebep olan iktidar partisi olmak üzere, siyasi, içtimai (görüşleri) ne olursa olsun, bütün Türk aydınları için yüz kızartıcı bir hadisedir.”

Nazım Hikmet, affın sağlanamaması üzerine 07 Nisan1950 Cuma günü, Bursa Cezaevi'nde, saat 19.00da akşam yemeğini yedi ve ‘bu yemek, hakkımın tanınmasına kadar son yemeğimdir' diyerek açlık grevine başladı.

Türk aydınlarının ve duyarlı bir çok insanın ikna çabaları sonuç vermedi ve Nazım kararlı bir şekilde açlık grevine yattı. Bütün dünyanın gözü önünde ölüme giden Nazım için büyük bir seferberlik vardı ama eski dostu Vala Nureddin ( Va-Nu)'in 07.04.1950 tarihinde, yani grevin başlayacağı gün, Akşam gazetesinde yayınladığı bir yazı hayli ilginçtir:

“Nazım Hikmet'in maddi ve manevi durumu A.Emin Yalman'ın (nitelediği) şekilde ‘kritik' kabul edilmezse; bu açlık grevine karşı bir lakayıtlık (duyarsızlık) grevi ilan olunursa Türkçemizi en mükemmel şekilde yazabilmiş ve Türk şiirini uzak mesafelere ve uzak asırlara nakletmek kudretinde bir sanatkâr ziyan edilecektir. Böyle bir yükün altından tarih boyunca kalkamayız. Şair Nesimi faciasını bir kere daha tekrarlamayalım. Abdülhamit'in bile, Tevfik Fikret'e karşı, şairdir diye, (anlayışlı) bir siyaset (izlediğini) hatırlayalım.

…Açlık grevinin karşılığı lakaytlık grevi olmamalı. Yusuf, kuyuya bir defa atılmıştır. Nazım, birkaç kere (gerçekleşmemiş sözlerle) kuyunun ağzına kadar çıkarıldı, çıkarıldı, tekrar dibe atıldı. Adalet esasına dayanan bir devlette bu işkenceyi kimseye reva göremeyiz.”

Aynı gün avukat Mehmet Ali Sebük Ankara'da, İrfan Emin Kösemihaloğlu İstanbul'da yoğun bir gündem içindeydiler. Sebük, görüşmelerini ve neler yapıldığını basın mensuplarına şöyle anlatıyordu:

“Bugün (07.04.1950) ilk önce başbakan yardımcısı Nihat Erim'le, Nazım Hikmet meselesini, tarafsız iki hukukçu gibi konuştuk. Fikir teatisinde bulunduk. Sonradan adalet bakanı Fuat Sirmen ve Cezaevleri genel müdürü Sakıp Güran'la da bu konuda uzun boylu görüştük… Meselenin büyük bir anlayışla karşılandığını memnuniyetle gördüm. Formalite güçlükleri dışında, meselenin pek yakında halledileceğini kuvvetle umuyorum.”

Öte yandan diğer avukat İrfan Emin aynı gün Cumhuriyet gazetesini ziyaret ediyor; gazetede bir basın toplantısı yapılmasına izin verilmesini rica ediyordu. İstek, Cumhuriyet gazetesi sorumlularınca hoşgörüyle karşılandı. İrfan Emin, basın toplantısında, Nazım'ın hangi nedenlerle, nasıl tutuklandığını ve geçen on üç seneyi özetle anlattıktan sonra; affın geri bırakılmasının sosyal yapıda nasıl büyük bir hayal kırıklığına sebep olduğunu anlattı ve konuyu (özetle) şöyle bağladı;

“Nazım Hikmet davasında bir adli hata söz konusudur. Kendisi yetkisiz bir mahkemeye gönderilmiş, uzman olmayan kişilerce yargılanmıştır… Büyük Millet Meclisi 23 Nisan'da pekala toplanabilir ve bugüne kadar kanun uygulamasında yapılan adli (hataların) düzeltilmesine karar verilebilir. Çünkü af kanununun geriye bırakılması, sosyal vicdanda yankılar yapmış ve bir affın zorunluluğunu belirtmiştir.”

Nazım'ın 49 yaşında er olarak askere sevk edildiğini gösterir belge

İrfan Emin, basın toplantısının sonunda Nazım'ın “Kuvayi Milliye Destanı”ndan parçalar okur. Atatürk'ü Dumlupınar'da anlatan bölümü okuyan mülayim avukat İrfan Emin, o soğukkanlı tavrını koruyamaz ve birden bağırarak isyan eder: “Milli savaşın en büyük destanını yazan hapislerde inliyor, Atatürk'e sövenler ellerini kollarını sallayarak dolaşıyorlar, olmaz böyle şey…”

Nazım Hikmet, 08 Nisan 1950 Cumartesi sabahı, saat 10da Bursa Savcısı İzzet Akçal'ın odasına davet edilir. Orada savcının dışında, adalet bakanlığı baş müfettişi Hayrettin Şakir de vardır. Her iki bürokrat, güzel güzel anlatarak Nazım'ın açlık grevinden vazgeçmesini isterler. Nazım (kibar adam) bu isteği nezaketle reddeder. Israr edilince de izin isteyip, şunları söyler:

“Yüzde elli ihtimalle bu kararım beni hakka ve hürriyete kavuşturur. Diğer yüzde elli ihtimal, dayanamayıp ölmektir. Ben intihar etmek istemem. Yaşayıp hürriyet havası teneffüs etmek taraftarıyım. Fakat hak ve hürriyet için yüzde elli riski göze almak ve ölüme bu şekilde kavuşmak zahmete değer.”

Bu karışık bölümü, Nazım'ın açlık grevi bildirisi sayabileceğimiz ve 09 Nisan 1950 tarihli Akşam gazetesinde yayınlanan mektubunun özetiyle kapatıp, içeride ve dışarıda bu olaya verilen tepkilerden söz ederek devam edelim. Diyordu ki Nazım:

“Selim aklın ve milli vicdanın eninde sonunda hakikatin tecellisine yardım edeceğinden ümidi kesmiş değilim… Yatacak olduğum açlık grevine ümitle yatıyorum. Yeisle, kederle değil. Bu uğurda ölürsem dahi, son nefesime kadar ümitle yaşayacağım… Hak aramanın keyifli sevinci içindeyim ve bu hakkın ben ölürsem bile nasıl olsa günün birinde tecelli edeceğini düşünmek, buna inanmak, bundan emin olmak gibi bir bahtiyarlığım var.

İntihar etmiyorum, hiç kimseye şantaj yapmıyorum, hiç kimseyle inatlaşmıyorum. Sadece kanun yollarının açılabilmesi için on üç yıldır sürüp giden adli bir hatanın düzeltilmesi için hayatını ortaya koymaktan başka imkân kalmadığı için bu son çareye başvuruyorum.” ( 09 Nisan 1950, Akşam)

Basında çıkan haberler, hükümet yetkilileriyle yapılan görüşmeler anında Nazım'a iletiliyor, iyimser bir tutumla bu grevden vazgeçmesi isteniyordu. Kamuoyunu hızla ve olumlu yönde etkilemek amacıyla bu konu yer yer duygusallığa doğru itiliyordu. Oysa Nazım'ın dediği apaçıktı.Açlık grevine bilinçle yatıyordu. Affın karşısındakilerin yazdıklarını önemsemiyor; yakınlarının -özellikle de- avukatlarının verdikleri beyanlarda acındırıcı bir dil kullanmamalarını istiyordu. O günlerde Vatan gazetesinde M. Ali Sebük'ün duygusal bir beyanı yayınlanmış, bu beyandaki bazı sözler Nazım'ı incitmişti. Nazım bu durumdan duyduğu hoşnutsuzluğu avukatına yazdığı bir mektupta şöyle nitelemişti:

“Muhterem M.Ali Sebük Bey,

Gazetelerde size atfen yapılan yayınları ve bugün Vatan gazetesinde çıkan mülakatınızı okudum. Bir kanun, ilim ve hak adamı olarak yiğitçe konuşmuşsunuz. Yalnız bir nokta beni üzdü: Anlaşılan üstünüzde çok fena bir tesir bırakmışım… Maneviyatı çökük bir insan tesiri… Halbuki, size son görüşmemizde de söylemiş olduğum gibi en ufak bir yeise kapılmış değilim, yılgın ve manen çökmüş değilim. Bir daha tekrar edeyim, sizin üzerinizde böyle bir tesir bırakmış olmaklığım ve umumi efkara şuurunu kaybetmiş, iradesi sönmüş bir insan gibi aksettirilmem çok ağırıma gitti. Ben açlık grevine bir yeisin, herhangi bir yeisin neticesi değil, bir hak aramanın son imkanı olarak yatacağım. Bunu bilhassa tebarüz ettiriyorum ki; bir hakkın ve hakikatın tecellisi uğrunda giriştiğimiz ve her namuslu insanın sizinle öğünmesi gereken mücadelenizde müvekkiliniz Nazım Hikmet'i bitik, çökmüş bir insan olarak görmek, sizi de yok yere ve yanlış bir intibanın neticesi yeise düşürmesin. Haklı davamızdan muzaffer çıkacağımıza eminim. Ümitsizliğe ölürken dahi kapılacak değilim. Ve bir hakikatin ortaya çıkması için yapılan bir adalet mücadelesinde ölmenin yeisli, kederli bir şey değil, güzel bir iş olduğuna kaniim. Bir hakkın ve hakikatın tecellisi için bir Türk vatandaşının icabında hayatını yeisle değil, şuurla, ümitle, ortaya atabileceği, bu uğurda ölebileceği kabul edilmelidir; çünkü Türk halkı hak ve hakikat yolunda ölmesini bilen nice nice insan yetiştirmiş ve yetiştirecektir.

Saygılarımla sayın üstad

Nazım Hikmet”

10 Mayıs 1950; (12.sayı'dan) (*Bu yazıdan özellikle uzun bir alıntı yaptım. Bir sanat adamına sahip çıkan basın ütopyasına (!) selam olsun.) “Eğer Sen Ölürsen” başlıklı yazıda duygusallık en üst noktaya tırmanıyor.

“On milyon seçmenin hak ve adalet uğrunda ayaklanmış olduğu şu son günlerde kültür ve sanat tarihimizin bağrına bir mezar kazılıyor… Vatandaş ve insan haklarını tanımak ve tanıtmak uğruna milletçe şahlandığımız bu günlerde hak ve adalet sahnemizde bir dram oynanıyor. Bu öyle bir dram ki; sona ermediği an, Türk milletinin dünya çapındaki prestiji de bir hiç olacaktır.

Efendiler! Bu kazılan mezarı doldurun! Efendiler, bu dramı durdurun! Türk dilinin şaheserine kıymayın. Türk şiirinin abidesini yıkmayın!... Efendiler, tarihin gazabından korkun ve Nefi'ye kıyan Bayram Paşa olmayın!

Nazım! Senin ölümün bu milletin müstehak olmadığı bir felaket olur. Uğruna, katlanmadık bela bırakmadığın bu halkın ve bu toprağın sendeki karasevdasını biz biliriz. Bunu bir cürüm sayanlar ve seni ölüme sürükleyenler, yarın mezarını yine ağlama duvarı haline getirecekler. Seni bugün açlığa mahkum edenlerin yarın başına bir türbe yapacaklarını da biliriz.

Fakat aziz dostum, yegane şairim, gönlüm senin edebi bir mazlum ve bir kahraman olmana razı değil; sana yakışan hayattır. Senin o mavi gözlerin bir yıldız gibi çakmakta ve o erkek sesin gürlemekte devam etmelidir.

Senin bugün tek mücadele silahın olan açlığa karasevdasını çektiğin milletinin rızası yoktur.

Bizi ve milletini terk etme! Eğer sen ölürsen ‘bu cehennem ve bu cennet' vatanın, yaşanmaz bir ıstırap ve azap ülkesi olur. Ve biz, kültür dünyasının, hak ve adalet dünyasının lanetine uğrarız. Sen ki milletinin aşığısın, bu vatanın müptelasısın. Ey şiir ve sanat yıldızımız, ışıldamakta devam et ve semamızı terk etme!

Türk dilini ve Türk şiirini yoksul bırakma!”

Anayasanın zatı devletlerine tanıdığı yetkiye istinaden Nazım Hikmet'in affı yolunda müracaatları gazetelerden ürpererek okuduk. Dün Türklüğe kastedenlerin bugün bir kahraman olarak gösterilmesini (onaylamıyor), hürriyet düşmanlarına hürriyet (verilmesini) istemiyor ve bu (konuda) vereceğiniz kararla bizimle olacağınıza inanıyoruz. Ellerinizden öperiz…”

Türk Kültür Ocağı Başkanı Bekir Berk de 8 Nisan 1950'de basına gönderdiği bildiride:

“Bazı komünistlerin serbest bırakılması için yapılan faaliyetlerin şiddetlendirildiği şu günlerde hürriyeti, hürriyetimizi gasp eylemek ve milli bünyemizi kundaklamak isteyen komünistlerin, çıkarılması muhtemel bir aftan istifade ettirilmemesini istiyoruz. Anayasanın 26. ve 42. maddelerindeki (olağanüstü yetkilere) dayanarak komünistleri affedecek olanları MİLLİYETÇİ CEPHE asla affetmeyecektir…”diyordu.

Bir yandan Milli Türk Talebe Birliği Edebiyat Derneği'nin başını çektiği üniversite gençlik örgütleri, diğer yandan İstanbul Yüksek Tahsil Gençlik Derneği'nin bünyesinde toplanmış sosyalist ve demokratik örgütler; cumhurbaşkanından, meclis başkanına, başbakandan adalet bakanına kadar konu ilgililerinin tümünü telgraf ve mektup yağmuruna tutuyorlardı. Nazım'ın affı konusu öğrenci dernekleri arasındaki kutuplaşmayı arttırıyor, bir yandan hak ve adalet duyguları, öbür yandansa kelime oyunlarıyla konuyu ana fikrin dışına atmaya çalışanlar oluyordu. Örneğin Milli Türk Talebe Birliği Edebiyat Derneği, adli hata olsa bile, bunun 13 yıl geçtikten sonra ortaya atılmasında “farklı” sebepler aramak gerektiğini iddia ediyordu. Bu sav karşısında henüz otuzlarında olan genç bir kalem ‘Medet' gazetesinde şöyle bir yazı yazmıştı:

“Bir adam ki suçsuzdur, suçsuz olduğu delillerle açıklanmıştır. Suçlu olduğuna dair de tek delil yoktur. Ve bütün bunlara karşı da, o adamı mahkum edenler gık bile diyememektedir. Hiç şüphesiz 28 yıl 4 aya mahkum edilen bu adam, on üç yıldır hapistedir. Üstelik bu adam; sen ben değil, koca Nazım'dır, yani dünya sanat aleminde adı bayrak olan Nazım'dır. Hala onun (yanlış verilmiş) karar(ını) (düzeltmek) değil de, affını bile istemeyenler vardır.

İnsan hakkının bu kadar pervasız çiğnenmesini bütün demokrasi dünyası protesto ederken nasıl olur hem de Milli Türk Talebe Birliği, bu haksızlığın devamını ister?

Korkunç! Bir tek kelime ile korkunç!”

Bu yazının sahibi Aziz Nesin'dir. (Medet, 23.04.1950)

Bu debdebe içinde, 15 Mayıs 1950 günü “Nazım Hikmet'i Kurtarınız” başlıklı ve İstanbul Yüksek Tahsil Gençlik Derneği imzalı bir bildiri dağıtıldı. (Aynı gün bildiri dağıtan öğrenciler gözaltına alındı) Artık taraflar birbirlerini gördükleri an, tüm kaslarını sıkıyor, neredeyse birbirlerine saldıracak kadar kinle bakıyorlardı birbirlerine.

Adalet Bakanlığı, Adli Tıp kurulunun Nazım için verdiği rapordur

Dışarıda bunlar olurken; hastaneye yatırılması kararlaştırılan Nazım Hikmet, “Ben(deneme) tahtası değilim, hakkımın verilmesi için açlık grevine devam edeceğim” diyordu. (Tedaviyi reddetmesinin sonucu ölme ihtimaline karşı hastane yetkilileri bu reddedişi bir kağıda yazıp, şaire imzalattılar.)

Şimdi biraz geriye dönelim. Nazım Hikmet, 9 Nisan 1950 Pazar sabahı gizlice İstanbul'a getirilmiş ve Sultanahmet Cezaevi revirine yatırılmıştı. Ölüme filan aldırdığı yoktu. Açlık grevi onu mezara götürebilirdi. Fakat bundan böyle özgürlük için, halkların mutluluğu için savaşan insanlara böylesi zorba bir haksızlık zor yapılırdı. Böyle düşünüyor; ölüsünün de dirisi kadar görev yapacağına inanıyordu. İşte hükümeti tedirgin eden de aslında buydu.

Nazım'ın sağlık durumu çok kritikti… İnadı inat, imanı imandı. Vazgeçmiyordu.

Nazım'ı çarçabuk Cerrahpaşa Hastanesi'ne kaldırdılar. 11 Nisan 1950 tarih ve 773 nolu raporla yetkili uzmanlar Nazım'ın üç ay süreyle tam donanımlı bir hastanede yatırılarak tedavi edilmesi gerektiğini saptayıp, belgelediler. Ve bu raporu Cumhuriyet Savcılığı'na gönderdiler.

Avukatları, her gün ölüme yaklaşan Nazım Hikmet'in cezasının durdurulması için savcılığın yetkisi içine giren C.M.U.K.'nun 339. maddesini uygulamasını istediler .

İstanbul Cumhuriyet Savcılığı, Cerrahpaşa Hastanesi'nin bu raporunu, 24 Nisan 1950 gün ve 950/2211 sayılı yazıyla adli tıbba gönderdi, yetkisi içine giren 339. maddeye gerekçe istedi. Adli tıp kurulu incelemesi sonunda gözlemlerini söyle sıraladı:

1. Sol kalbin compensation'un bozulmaya başlaması,

2. Karaciğer büyüklüğü ve kifayetsizlik başlangıcı,

3. Ruhi inhitat belirtileri (saptanmıştır)

Buna göre Nazım Hikmet'in … üç ay süreli tedavi edildikten sonra, hastalığın geçmediği veya ilerlediği saptanırsa C.M.U.K.'nun 339. maddesinin uygulanmasının gerekli olduğu kanısına varıldı.

Nazım Hikmet dergisinin 18 Mayıs 1950 tarihli üçüncü sayısında, Nazım'ın açlık grevine dair, Vala Nurettin'le yapılmış bir konuşma yayınlanmıştı:

“Nazım Hikmet'i hemen her gün görüyorum. Halen 8 kilo zayıflamış olup, çok yorgun görünmektedir. Gözkapaklarında belirli kansızlık vardır. Son iki ziyaretimde (15 Mayıs 1950) artık ayağa kalkacak ve oturacak kadar kuvvetinin kalmamış olduğunu gördüm. Başı da dönüyordu. Bütün bunlara rağmen bakışlarındaki canlılık devam ediyor, sözlerindeki mantık silsilesi çok düzgündür. Bu durum karşısında doktorlar hayret içindeler. Demek ki ruhi durumu bünyesinden kuvvetliymiş. Dün ilk defa serum fizyolojik (suni gıda) yapıldı. Kendisi böyle bir müdahaleyi istememekte, fakat çok halsiz düşmüş olması dolayısıyla, serum fizyolojik yapılmasına (engel) olamamaktadır… (Çevresindeki) herkes, ona grevi bırakmasını (öneriyor). Fakat Nazım Hikmet on üç yıldır aldatılmaktan bıkıp usanmış olduğu için (olumlu ve kesin çözümler) istemektedir.

Nazım Hikmet açlık grevine başladığı günden bu yana sigara ve sudan başka bir şey içmemekte ve hiç bir şey yememektedir.

Sinir hastası olduğuna dair çıkarılan haberler yalandır. Hatta kendisiyle görüşürken, uğradığı haksızlık karşısında, bunca günlük açlığına ve zayıflamasına üzüldüğümü sezerek, kendisi beni teselli ediyor.

Grevi ters anlıyorlar. İyice bilinmelidir ki, Nazım Hikmet bu üzücü duruma adeta itilmiş ve zorlanmıştır. Otuz avukat Nazım'ın uğradığı bu haksızlığı gidermek suretiyle Türk adaletinin şerefini kurtarmaya karar vermiştir.”

Nazım meselesi artık ülke sınırlarını aşmış, bir dünya meselesi haline gelmeye başlamıştır. Ülke basını artık tarafını hiç gizlemeden karşıtlarıyla savaşa tutuşuyor; kamuoyunu Nazım'ın yanına ve kavgasına çekmeye çalışıyordu. “Nuhun Gemisi Gazetesi” aynı günlerde; “Nazım'ı kurtaralım!... Ey namuslu vatandaş görevini yap! 13 yıldır haksız yere hapiste yatan Nazım Hikmet'in hakkını almak için, göz göre göre ölmesine ilgisiz kalamazsın” derken; Hür Gençlik Gazetesi; “o, kendi yazgısını, yaşamıyla ve sanatıyla memleketinin ve dünya halk kitlelerinin yazgısına, kurtuluşuna, kalkınmasına bağlamıştır.” diyordu.

Basın kavgasını veredursun, biz biraz da fiili eyleme geçen bazı edebiyat adamlarımızın ve Nazım'ı sevenlerin eylemlerinden söz edelim:

2 Mayıs 1950 sabahı ikinci kez açlık grevine yatan Nazım Hikmet, sevenlerine, ‘bu kez kendini öldürecek' korkusu vermişti. Öyle ya, yetkililer oyalama/ savsaklama taktikleriyle dünyanın tepkisini öteliyordu o kadar. 12 Mayıs 1950 günü, Ankara'da üç şair; Orhan Veli, Oktay Rıfat ve Melih Cevdet Anday üç günlük bir destekleme grevi yapmaya karar verdiler. Bu kararı Melih Cevdet Anday'ın bildirdiği basın bülteninden bütün Türkiye öğrendi.

“Başladığı ikinci açlık greviyle Nazım Hikmet'in her saat ölüme yaklaşmakta bulunması karşısında Türk vatandaşı olarak, insan olarak, meslektaş olarak, yüklenilen sorumluluğa katılmadığımızı önemle belirtiriz. Ve bu maksatla 12 Mayıs tarihinden başlamak üzere üç gün aç durmaya karar verdiğimizi halk oyuna arz ederiz.”

Bu ne dediği belli bildirimin muhalif sesleri çığlık atmakta gecikmediler. Ayrıca açlık grevi yerine bildirideki ‘ aç durmaya karar vermek' ibaresi, polemikçi tayfa tarafından ‘mübarek oruç' kavramına bir gönderme olarak değerlendirilmiş ve saldırılara bir de din maskesi giydirilmeye çalışılmıştı. Beklenen bu saldırılara karşı Orhan Veli, Yaprak'ta üst üste birkaç yazı yazmıştı zaten.

1 Mart 1950'de, Yaprak'ta , “Şiir Yolu İle Tanıtma” adlı zeka fışkıran yazısında diyordu ki Orhan Veli;

“Bugün Avrupa'da tanınan tek şairimiz var: Nazım Hikmet. O da bize rağmen tanınıyor. Biz ‘aman kimse duymasın!' diyoruz. Ama faydası yok; duymuşlar. Nazım Hikmet'i bize onlar kabul ettirmeye çalışıyorlar. Adını, lehimize değil, aleyhimizde kullanıyorlar. Bizi, büyük şairler yetiştiren bir millet olarak değil, büyük şairleri hapislerde süründüren bir millet olarak tanıyorlar. Bu satırları, kültür propagandasının önemini belirtmek için yazıyorum; Nazım Hikmet'i övmek için değil. Nazım Hikmet için söylenmesi gereken sözlerin şu üç beş satıra sağmayacağını bilirim…”

(Nazım'ın serbest kaldığı 15 Temmuz1950'den, 17 Haziran 1951'de yurt dışına gitmesine kadar, bu genç şairlerin dost toplantılarında da Nazım'ın yanında olduğunu biliyoruz. 14 Kasım 1950'de Orhan Veli'nin ani ölümü Nazım'ı derinden üzmüş; onun için; “sadece bizim değil, yeryüzünün en büyük şairlerinden biriydi” demiştir.)

Gelelim 10 Mayıs 1950 tarihli Gerçek dergisinde “Ana Istırabı” manşetiyle yayınlanan dramatik bir habere:

“Nazım'ın ihtiyar ve sanatkar annesi, oğlunun açlık grevine katılarak analık vazifesinin en asil tezahürünü göstermiş ve Türk milletinden oğlu için ‘adalet' istemiştir. Ananın oğlunu kurtarma uğruna giriştiği bu medeni mücadele her nedense, zabıtanın müdahalesiyle karşılaşmıştır… Milletten adalet istemenin yasak olmadığını belirtiriz.”

Ne acı ... Ne acı ki bir zamanlar evinde dönemin en büyük, en ünlü edebiyatçılarını ağırlamış; dönemin en önde gelen bürokratlarını, rektörlerini, vekillerini ağırlamış, Paris'te resim öğrenimi görmüş bir kadının evladı uğruna düştüğü bu durum ne acı…

Nazım'ın ikinci açlık grevinin ilk iki günü normaldi. 3. gün halsizliği görülmeye başlamış, dalgın ve sessiz bir gün olmuştu. 4. gün dili paslanmış ve ağzından tuhaf bir koku gelmeye başlamıştı. Sonra gitgide eriyen bir Nazım… Annesi Celile Hanım oğlunun gün be gün öldüğünü biliyor ve ıstıraptan mahvoluyordu.

Neyse, Nazım açlık grevine devam ederken, annesi Celile Hanım da oğlunun kurtulması için 9 Mayıs 1950'de açlık grevine başlar. Gazetecilere şöyle seslenir:

“Halime bakın, doksan yaşında bir insan haline geldim. Gözlerim görmüyor, dizlerim tutmuyor. On üç senedir benim çektiğim acıları hiçbir anne çekmemiştir. Artık kararımı verdim . Yarından itibaren oruca başlıyorum . Çile dolduran insanlar gibi, ben de oruç yoluyla halimi Allah'a arz edeceğim. Belki Allah halime acır, oğlumun dertlerine nihayet verir ve tehlikede bulunan hayatını kurtarır. Babıalinin kapısına gideceğim, camileri dolaşacağım. Bir annenin maruz bulunduğu acılara belki acıyanlar bulunur.”

(NOT ; Celile Hanım, Enver Paşa'nın kızı, eski Basın Yayın Genel Müdürü Hikmet Bey'in eşi ve Nazım'ın annesiydi. Soylu ve varlıklıydı. Seçkin bir yaşam sürmüştü. Yine bilinir ki; Yahya Kemal'in şiirlerindeki ‘Canan'la simgelenen, o muhteşem ve aşık olunası kadın Celile Hanım'dır)

9 Mayıs 1950 tarihli Son Posta gazetesi; “Biçare kadın muzdaripti… siyah perde inmiş ışıksız gözlerinden de, mütemadiyen yaşlar boşanıyordu” diye yazmıştı o günü.

Celile hanım, 9 Mayıs sabahı valiliğin önünde durarak, gelip geçenlere Nazım'ın affı için oruca başladığını söyledi. Sonra da yazılmasını sipariş verdiği bir levhayı saat 13.30 sıralarında alarak Galata Köprüsü başında durmaya ve elindeki büyük boş bir deftere Nazım'ın affı için, dileyenlerin imza atmasını söylemeye başladı.

Elinde taşıdığı siyah çerçeveli tabelada şunlar yazıyordu:

“Haksız yere mahkum edilen oğlum Nazım Hikmet açlık grevindedir. Ben de ölmek istiyorum. Gece gündüz oruçluyum. Bizi kurtarmak isteyenler bu deftere adreslerini yazarak imzalasınlar. Annesi Ressam Celile.”

Bu alışılmadık ve yürek parçalayan eylem büyük ilgi gördü. Halini soranlara şunları anlatıyordu;

“ İki gündür hiçbir şey yemiyorum. Yalnız günahtır dedikleri için akşamları biraz su içiyorum. Bu grevden oğlumun haberi yoktur. Şimdi imza topluyorum. İnönü'ye istida ile müracaat edeceğim. 13 senedir ağlamaktan gözlerime perde indi. Oğlum açlıktan ölecek, ben de ölmek istiyorum. Bu işe beni kimse teşvik etmedi. Vicdanımın sesini dinleyerek karar verdim. Merhamet sahiplerinin vicdanına güveniyorum. İki gün şehirde dolaşacağım. 20-30 bin imza toplayacağıma inanıyorum.”

Hıçkırıklar arasında, yoldan geçen herkese söylenen bu sözler, eyleme başladıktan sadece yarım saat sonra polis müdahalesiyle son bulur. Celile Hanım, polisler arasında emniyet müdürlüğüne götürülür. İfadesi alınıp savcılığa sevk edilir. Savcılık, genel hükümlere göre Celile Hanım'ı akşam saatlerinde (18.30 civarı) serbest bırakır. Çünkü Celile Hanım'a yakıştırılan suç; yolu tıkayarak, trafiğe engel olmaktır.

Bu zavallılık sürerken, karşıtların eline yeni bir polemik konusu geçer: Açlık grevine oruç denmesi… Bağnaz zihniyet ve Nazım'ı sevmeyenler çileden çıkarlar. Ortalık bir daha kızışır. Laleli Camii baş imamı Mustafa Ayni'nin gazetelere verdiği “fetva”, karşıtların ortak sesi gibidir:

“Otuz gün ramazanda bir gün dahi niyet etmeyen bu adamların yaptıkları açlık grevine (oruç) demelerini bir din adamı olmam dolayısıyla bir türlü hazmedemiyorum… Allah inananları 29-30 günden fazla oruç tutmaya mecbur kılmamıştır. Nerede kaldı ki böyle bir takım ihtirasların tahakkuku (gerçekleşmesi) için oruç tutmak… Bu, İslam dininde en büyük günahtır. Nazım Hikmet bu grevin sonunda ölse, İslam dini gereğince onun cenaze namazı kılınmaz. Yani Müslüman olarak toprağa gömülemez… Çünkü onun bu hareketi intihardır. Son olarak şunu ilave etmek isterim ki , (…) o, bu yolları bıraksın. Herkesin canı tatlıdır. Biraz da kötü ideallerden azade kalarak Allah yoluna dönsün. O vakit hak ve adalet bakın nasıl tecelli eder. Çünkü insanın kalbi temizlenir ve gönlü ferah olur.” (Yeni Sabah, 10.05.1950)